Bibliografía
Agustín, Contra Faustum 20,21 (c. 400); De civitate Dei 8,27, 10,1 y 22,10; Sermo 159,1
Contra Faustum 20,21: «colimus ergo martyres eo cultu dilectionis et societatis, quo et in hac uita coluntur sancti homines dei […]. at illo cultu, quae graece λατρεία dicitur, latine uno uerbo dici non potest, cum sit quaedam proprie diuinitati debita seruitus, nec colimus nec colendum docemus nisi unum deum.» «Honramos, pues, a los mártires con aquel culto de amor y de compañía con que también en esta vida se honra a los hombres santos de Dios […]. Pero con aquel culto que en griego se llama latría y en latín no se puede decir con una sola palabra, porque es una servidumbre debida propiamente a la divinidad, no honramos ni enseñamos a honrar sino a un solo Dios.» En el mismo capítulo: el pueblo cristiano celebra las memorias de los mártires «et ad excitandam imitationem et ut meritis eorum consocietur atque orationibus adiuuetur» («para mover a imitarlos, para asociarse a sus méritos y ser ayudado por sus oraciones»); y «quis enim antistitum in locis sanctorum corporum adsistens altari aliquando dixit: offerimus tibi, Petre aut Paule aut Cypriane» («¿qué obispo, de pie ante el altar en los lugares de los cuerpos santos, dijo alguna vez: “Te ofrecemos, Pedro, o Pablo, o Cipriano”?»). CSEL 25/1 (Zycha, 1891), pp. 561-563; los manuscritos LCSGMb leen «latria» (así PL 42). Fecha: c. 397-400.
De civitate Dei 8,27: «Nec tamen nos eisdem martyribus templa, sacerdotia, sacra et sacrificia constituimus, quoniam non ipsi, sed Deus eorum nobis est Deus» («Y, sin embargo, no establecemos para esos mártires templos, sacerdocios, ritos ni sacrificios, porque no son ellos, sino su Dios, nuestro Dios»). 22,10: en el sacrificio, los mártires «suo loco et ordine nominantur, non tamen a sacerdote, qui sacrificat, invocantur» («son nombrados en su lugar y orden, pero no los invoca el sacerdote que ofrece el sacrificio»). 10,1: Agustín reserva a Dios la palabra λατρεία, porque «cultus» se dice también de los hombres: «Dicimur enim colere etiam homines» («pues se dice que honramos también a los hombres»). No emplea la palabra griega douleia: dice solo que la servidumbre debida a los hombres «alio nomine Graece nuncupari solet» («suele llamarse en griego con otro nombre»). El par técnico latría/dulía es escolástico. Texto de Dombart (thelatinlibrary.com) y PL 41 (la.wikisource.org). Libros 6-10, c. 415-417; libro 22, c. 425-426.
Sermo 159,1: «Injuria est enim, pro martyre orare, cujus nos debemus orationibus commendari» («Pues es una injuria orar por un mártir, a cuyas oraciones debemos nosotros encomendarnos»). Lo mismo en Tract. in Ioh. 84,1: a la mesa del altar no se hace memoria de los mártires «ut etiam pro eis oremus, sed magis ut ipsi pro nobis» («para orar también por ellos, sino más bien para que ellos oren por nosotros»). Texto de PL 38 y PL 35, visto en la.wikisource.org (sin columnas). Fechas aproximadas: Sermo 159, c. 417; Tract. 84, c. 419-420 (Berrouard).